Á fræðslumorgni BSRB þann 10. mars 2026 var kynnt ný skýrsla frá Vörðu – rannsóknarstofnun vinnumarkaðarins sem fjallar um áhrif tæknibreytinga og loftslagsbreytinga á störf launafólks. Í skýrslunni er sérstaklega horft til svokallaðra réttláttra umskipta og tvíþættra umskipta á vinnumarkaði.
Hugtakið réttlát umskipti vísar til þess að umbreytingar í hagkerfi og samfélagi – til dæmis vegna tækniframfara eða loftslagsaðgerða – þurfi að eiga sér stað með sanngjörnum hætti. Markmiðið er að breytingarnar leggist ekki þyngra á ákveðna hópa launafólks en aðra.
Tvíþætt umskipti lýsa hins vegar því þegar stafræn umbreyting og græn umbreyting eiga sér stað samtímis. Þær breytingar geta haft víðtæk áhrif á atvinnulíf, vinnumarkað og samfélag í heild og kalla á að tekið sé mið af réttindum fólks til atvinnu, skatttekjum ríkisins og byggðarsjónarmiðum.
Samkvæmt alþjóðlegum spám, meðal annars frá World Economic Forum, gætu þessar breytingar haft áhrif á allt að fimmtung starfa á næstu árum, meðal annars vegna aukinnar sjálfvirknivæðingar í skrifstofu- og þjónustustörfum. Hins vegar liggja enn takmarkaðar upplýsingar fyrir um áhrif þessara breytinga sérstaklega á íslenskan vinnumarkað.
Niðurstöður könnunar sem kynntar voru á fundinum sýna að 23% svarenda telja að starf þeirra hafi þegar breyst vegna þessara þróunar. Breytingarnar koma helst fram í menningar- og skapandi greinum. Ekki mældist þó marktækur munur eftir kyni eða aldri.
Þeir sem sögðu starfið hafa breyst voru spurðir nánar um áhrif breytinganna. Þar kom meðal annars fram að 64% telja sig þurfa að afla sér nýrrar færni eða þekkingar til að geta sinnt starfi sínu í framtíðinni, sem undirstrikar mikilvægi fræðslu og endurmenntunar á vinnumarkaði.
Einnig kom í ljós að tæknibreytingar auka álag í starfi hjá um helmingi svarenda. Á sama tíma telja þeir sem eru með hærri atvinnutekjur frekar að tæknibreytingar auðveldi störf þeirra og eru einnig líklegri til að hafa fengið þjálfun eða endurmenntun við innleiðingu nýrrar tækni.
Mikill munur kom fram á áhyggjum af starfsöryggi eftir uppruna. Um 60% innflytjenda sögðust hafa áhyggjur af starfi sínu, samanborið við 26% innfæddra. Þá kom einnig fram að því lægri sem atvinnutekjur eru, þeim mun meiri eru áhyggjur af starfsöryggi. Sérstaklega vakti athygli að ræstingafólk lýsti miklum áhyggjum af framtíð starfa sinna.
Þrátt fyrir þessar áskoranir telja yfir 70% svarenda að þeir geti áfram sinnt starfi sínu þrátt fyrir breytingar. Þeir sem síður telja sig geta haldið áfram í sama starfi eru einkum í láglaunastörfum, þar á meðal ræstingafólk.
Niðurstöðurnar benda til þess að áhrif tæknibreytinga og loftslagsbreytinga leggist misjafnt á hópa launafólks. Tekjulágir, innflytjendur og fólk í ákveðnum atvinnugreinum virðast standa frammi fyrir meiri óvissu, meiri áhyggjum af starfsöryggi og síður fá þá þjálfun sem þarf þegar ný tækni er innleidd.
Skýrslan undirstrikar því mikilvægi þess að breytingar á vinnumarkaði taki mið af réttlátum umskiptum, þannig að umbreytingar í atvinnulífi og samfélagi leiði ekki til aukins ójöfnuðar.
Hægt er að lesa nánar rannsókn Vörðu hér: